De grootste bedreigingen voor de Nederlandse zeehond.

Bijvangst in visnetten

Bijvangst — het ongewild vangen van een zeehond in vistuig dat voor andere doelen is gezet — is in Nederland en de Noordzee een van de grootste doodsoorzaken voor zeehonden. Het probleem zit vooral bij staand want en kieuwnetten: passieve netten die vissen vangen door ze aan de kieuwen te haken. Een zeehond die er door zwemt op zoek naar dezelfde vis, raakt verstrikt en kan niet meer omhoog voor lucht.

Wat het bij zeehonden extra erg maakt: ze hebben een relatief zwakke ademreflex. Waar walvisachtigen onbewust hun ademhaling kunnen aanpassen, schakelt een zeehond minder snel om in een paniekreactie. Verdrinking treedt soms al binnen enkele minuten op. Onderzoek door Wageningen Marine Research toonde aan dat bijvangst in de Noordzee jaarlijks honderden tot mogelijk meer dan duizend gewone en grijze zeehonden treft, vooral in het zuidelijke deel van de Noordzee en de kustzone.

Plastic en netresten

Verstrikking in afgedankte vislijnen, "ghost nets" (verloren vistuig) en plastic ringen is een tweede grote oorzaak van verwonding en sterfte. Bij volwassen dieren groeien deze ringen niet meer mee: een netvod rond de nek snijdt door de huid, infecteert, en doodt het dier in maanden. Bij pups die nog groeien, gebeurt dat sneller.

Het probleem is voor een groot deel geërfd: een kwart of meer van het marien plastic in de Noordzee is afkomstig van visserij (verloren netten, lijnen, boeien). De rest komt van scheepvaart, recreatie en rivieren. Opruimacties op stranden helpen, maar de schaal blijft groot. Wadden Sea Strandopruim-acties en de organisatie "The Ocean Cleanup" doen wat ze kunnen, maar voor zeehonden ligt de oplossing vooral aan de bron: betere markering van vistuig, biologisch afbreekbaar netmateriaal en strikt opruimingsbeleid.

Verstoring door mensen

Een zeehond op een zandplaat besteedt 30–40% van zijn tijd op het droge: rusten, opwarmen, verharen en — voor moeders — zogen. Elke verstoring kost energie. Wie 100 keer wordt opgejaagd, raakt 100 keer in stressrespons, verliest 100 keer voedingsstoffen aan paniek. Voor pups in de zoogperiode kan één verstoring het verschil maken tussen overleven en niet.

De ergste verstoorders zijn, in volgorde van toenemende ernst:

• Wandelaars op kwelders en zandplaten in afgesloten gebieden. Vaak goedbedoeld ("ik wilde alleen kijken"), structureel schadelijk.
• Kitesurfers en zeilboten die te dicht langs rustplaatsen varen. De snelle, onvoorspelbare beweging triggert vluchtreflex.
• Honden — los of aangelijnd te dichtbij. Voor zeehonden zijn honden roofdieren.
• Drones — geluid plus visuele dreiging vanuit de lucht (lijkt op een naderende roofvogel). Onmiddellijke paniekreactie en vlucht.

Drones boven zeehondenleefgebied zijn binnen Natura 2000 verboden. Handhaving is moeilijk, maar gebeurt steeds vaker. Zie bescherming voor het wettelijke kader.

Ziekten: PDV en vogelgriep

Geen enkele bedreiging is zo zichtbaar als een ziekteuitbraak. Drie grote epidemieën hebben de moderne Nederlandse zeehondenpopulatie getekend:

PDV is een morbillivirus, verwant aan hondenziekte. Het tast longen en immuunsysteem aan; symptomen zijn hoesten, neusslijm, koorts en zwemproblemen. Onderzoek wijst op zaaltrekkende zadelrobben uit het noorden als oorspronkelijke bron. Of er een nieuwe PDV-golf komt, is onvoorspelbaar — antilichaamonderzoek toont dat de Nederlandse populatie deels immuun is, deels niet.

Vogelgriep (H5N1) sloeg sinds 2022 toe in zeehondenpopulaties wereldwijd. In Nederland werden tientallen dieren positief getest, meestal volwassen grijze zeehonden. De ziekte is zorgwekkend omdat ze zoogdier-tot-zoogdier transmissie suggereert — een mogelijk evolutionaire stap. Dood opgegeven dieren worden sindsdien standaard bemonsterd door Wageningen Marine Research.

Voedselverandering en visserij

Zeehonden eten vooral platvis (schol, schar, tong), pelagische soorten als haring en sprot, en — vooral de grijze zeehond — kabeljauwachtigen. De Noordzee verandert: door klimaatopwarming verschuiven soorten naar het noorden, terwijl de visserij sommige soorten heeft uitgedund. De gewone zeehond, die kleiner is en relatief kortere prooizoektochten maakt, lijkt gevoeliger voor lokale visstandveranderingen dan de grijze.

Onderzoekers zien dit als een van de hypotheses voor de stagnatie en lichte daling van de gewone zeehond in de Waddenzee sinds 2018 (zie telcijfers). Bewijs is correlationeel, niet definitief.

Bioaccumulatie van gifstoffen

Zeehonden staan hoog in de voedselketen en stapelen gifstoffen op die in vis zitten. Drie groepen tellen mee:

• PCB's (polychloorbifenylen) — industriële stoffen, verboden in de jaren '80, maar nog steeds aanwezig in sediment en vis. Tasten voortplantingssucces en immuunsysteem aan. De waarden in Nederlandse zeehonden zijn de afgelopen 30 jaar significant gedaald, maar niet weg.
• PFAS ("forever chemicals") — sinds 2020 in opkomst als zorg. Aangetoond in zeehondenweefsel, langetermijneffecten nog onduidelijk.
• Kwik en andere zware metalen — vooral bij oudere dieren en grijze zeehonden meetbaar verhoogd; lokale visserijhotspots verergeren dit.

Onderzoek van het RIVM, Wageningen en de Universiteit Utrecht volgt deze stoffen jaarlijks. De boodschap is dubbel: het gaat de goede kant op met de oude gifstoffen, maar de nieuwe (PFAS, microplastic-additieven) zijn nog niet onder controle.

Wat kan beter?

De grote bedreigingen lenen zich elk voor concrete maatregelen. De meest haalbare:

• Visserij-aanpassingen. Tijd- en gebiedsbeperkingen op staand want in zeehondenhotspots; pingers (akoestische afschrikkers) op netten; verplichte markering van vistuig.
• Drone- en kitesurf-verboden in Natura 2000-gebied. Bestaan al; handhaving moet beter, vooral in het hoogseizoen.
• Educatie van strandgangers. Honden aanlijnen, 100 meter afstand houden, niet zelf ingrijpen — zie huiler gevonden.
• Snelle monitoring van ziekten. Alle dood gevonden dieren melden, sectie-protocol uitbreiden, vaccinatieonderzoek voor PDV verder ontwikkelen.
• Gifstoffen-bronbeleid. Strengere PFAS-regulering, doorgaande sanering van oude PCB-hotspots in Rijnsediment.

Geen van deze maatregelen is een wondermiddel. Maar samen vormen ze de tweede generatie zeehondenbescherming — na het jachtverbod van 1962, het hersteldecennium van de jaren '80, en het Zeehondenakkoord van 2020.